Grýla

Grýla, þekktasti goshverinn í Hveragerði, er norðan Hamarsins á vinstri hönd rétt eftir að komið er inn í Ölfusdal. Grýla gaus allt upp í 15 m hæð á klukkustundar fresti þegar hún var upp á sitt besta. Vegna prentvillu (Þorvaldur Thoroddsen 1911) hefur Grýla stundum verið nefnd Grýta. Unnið hefur verið að því á síðustu misserum að sýna þessum gamla hver tilhlýðilega virðingu með því að fegra umhverfi hans.

Leppalúði

 Leppalúði er óformlegt nafn á „goshver“ sem er inni í Ölfusdal, við veginn á hægri hönd, rétt áður en komið er að brúnni yfir Varmá á leið að golfvellinum í Gufudal. Í raun er þetta grunn borhola sem áhugavert er að skoða því þar er sígos, þriggja til fjögra metra hátt.

Sandhólshver

Við horn Hverahlíðar og Þverhlíðar norðan kirkjunnnar er hver með sjóðandi vatni sem nefnist Sandhólshver. Hann er á sprungu sem liggur í gegnum Hverasvæðið og norður um Hverahvamm upp í Reykjafell. Sandhólshver myndaðist í Suðurlandsskjálftanum árið 1896 sem var um 6-7 stig á Richter. Áður var þar einungis lítið hveraauga en í umbrotunum varð hverinn til á einni nóttu og bar gufustrókinn eins hátt og Reykjafjall. Krafturinn var svo mikill að grjót og jarðvegur þeyttist tugi metra í loft upp og grastorfur flugu alla leið upp á Hamar. Hiti í honum miðjum er núna um 94°C en vatnsborð hans hefur lækkað síðustu árin. Sandhólshver var lengi notaður til hitunar fyrir nærliggjandi hús. Ofnar voru látnir ofan í heitt vatnið og rör frá þeim leidd til og frá húsunum. Þannig myndaðist lokuð hringrás, vatnið hitnaði í ofnunum, steig upp eftir rörunum og um miðstöðvarkerfi húsanna. Neysluvatn var líka leitt í gegnum ofn í hvernum til hitunar. Einnig var hveravatnið leitt eftir rörum í þar til gerðar þrær við húsin sem stóðu neðar. Þar var neyslu- og miðstöðvarvatn hitað og notað á sama hátt.

Hverahvammur - Stigagil

 
Þegar farin er Breiðumörk í átt að dalnum norðan Hamars liggur malarvegur til hægri á móts við Laufskóga. Hann liggur niður í Hverahvamm á bakka Varmár. Þar er mikil hveravirkni enda hvammurinn á sömu jarðhitasprungu og Hverasvæðið í miðjum bænum. Við efri lóðarmörk Hverahvamms liggur stígur til vinstri að göngubrú yfir Varmá. Brúin tengir lönd Hveragerðis og Reykja í Ölfusi. Neðan göngubrúarinnar eru margir hverir, bæði vatns- og leirhverir, í og við ána. Bakteríur og þörungar setja svip sinn á svæðið með ýmsum litaafbrigðum. Hveravatn þarna og víðar hita Varmá og af því er nafn hennar komið. Örskammt ofar með ánni Reykjameginn var Baðstofuhver sem sagt er frá í „Lýsingu Ölfushrepps“ frá 1703. Skömmu fyrir aldamótin 1800 gaus hann á fimm mínútna fresti og náðu gosin 7-15 m hæð. Hann er nú útkulnaður.

Ef gengið er áfram eftir göngustígnum upp með Varmá er komið að Stigagili sem nær frá ánni og upp í Reykjafjall. Í og við Stigagil er jarðhiti, borholur og mannvirki þeim tengd. Þar er gufuskilja sem skilur að heitt vatn og gufu sem notuð er til húshitunar. Vatnið, sem skilst frá, er um 100°C heitt og rennur eftir þrepum niður í gilið og þaðan til Varmár. Þetta er gert til að kæla vatnið og minnka þannig upphitun Varmár og þar með áhrifin á lífkerfi árinnar. Við vegslóða er hlaðin stífla í gilinu og er stundum hægt að lauga sig þar. Í langvarandi þurrkum getur það þó verið hættulegt vegna hita vatnsins. Frá gufuskiljunni er að stutt að ganga að Reykjum í Ölfusi sem var höfuðból til forna. Á Reykjum var heilsuhæli fyrir berklasjúklinga árin 1931-1938 og frá ársbyrjun 1939 hefur Garðyrkjuskóli ríkisins verið starfræktur þar.

Fossflötin - minjar um mannvirki

Fossflötin markast af Breiðumörk, Skólamörk og Varmá. Ræktun skrúðgarðs hófst þar árið 1986 og er þar nú fallegur gróður með leiksvæði, bekkjum og borðum sem ferðamenn geta nýtt sér til útivistar. Á bakka Varmár neðan við Reykjafoss má sjá leifar af gömlum húsgrunni. Grunnurinn markar upphaf byggðar í Hveragerði því þar var ullarverksmiðja sem reist var árið 1902 og nýtti fallorku fossins. Innar í Varmárgilinu eru uppistandandi veggir rafstöðvar sem gerð var árið 1929. Þaðan má rekja undirstöður fallstokksins að heillegri stíflunni neðan Hverahvamms. Í gilinu eru hinar fegurstu litasamsetningar og hveralandslag sem enginn ætti að láta fram hjá sér fara.

 Hveragerðiskirkja

Hveragerðiskirkja stendur á Sandhóli og gnæfir tignarleg yfir bæinn. Jörundur Pálsson arkitekt við embætti Húsameistara ríkisins teiknaði kirjuna. Bygging hennar hófst í júlí 1967 og byggingameistari var Jón Guðmundsson í Hveragerði. Heildargólfflötur er 460 m2 og mesta lofthæð er 14 m.

31. maí 1971 var safnaðarheimili vígt af Sigurbirni Einarssyni, biskupi Íslands og þann 14. maí 1972 var kirkjan sjálf vígð af Sigurði Pálssyni vígslubiskupi.

Altarið er úr slípuðu grágrýti. Skírnarfonturinn er stuðlabergssúla. Steindur kórgluggi er verk Höllu Haraldsdóttur, glerlistakonu. Stílfærð Kristsmynd er uppistaðan myndarinnar, en litir og form vísa til jarðhita, gufu, blóma og gróanda umhverfisins. Efst tákna stjarna og kross birtu vonar og hinn helga kross, og að Hveragerði er á krossgötum í þjóðbraut. Halla gerði einnig glugga í safnaðarsal.

Krossaumað veggteppi er gert eftir frummynd í Þjóðmynjasafni og sýnir atburði úr Mósebókum. Ofin veggteppi í safnaðarsal eru gjöf frá vinabæ Hveragerðis, Tarp í Slésvík í Þýskalandi.

Bænaljósastjaki og tveir sex - ljósa stjakar í kór eru minningargjafir. Gunnsteinn Gíslason, myndlistarmaður hefur hannað alla stjakana.

Pípuorgelið er ítalskt, af Mascioni-gerð, 17 raddir.

Sunnan við kirkjuna er gott útsýni yfir Hverasvæðið í hjarta bæjarins. Kirkjan er tilvalinn staður til að skoða og upplifa í leiðinni þann frið og kærleik sem ætíð geislar frá guðshúsum.

Listaverkið Mýri

 Listaverkið Mýri stendur á opnu svæði á vinstri hönd rétt eftir að komið er inn í bæinn framhjá Hótel Örk. Verkið er eftir listakonuna Steinunni Þórarinsdóttur og tengist Íslandssögunni bæði í fortíð og nútíð. Á verkinu eru ýmsir fundnir hlutir og hlutir sem listakonan hefur búið til sjálf. Hugmyndafræðin er sú að láta söguna sökkva ofan í mýrina. Steinunn gaf bænum listaverkið árið 1996 í tilefni af 50 ára afmæli Hveragerðis. Verkið er úr Corten stáli og rúmlega 10 fermetrar að flatarmáli. Hægt er að ganga að verkinu og skoða það nánar en ryðið í sínum jarðlit fer vel við gróandann í kring.

Hveragerði hefur upp á ýmislegt annað að bjóða, enda bæjarstæðið og umhverfið í kring einstaklega fallegt, hvort sem er að vetri eða sumri. Skemmtilegt er að rölta upp á Hamar, en það má auðveldlega komast upp á hann austanmegin, við vatnstank bæjarins. Af Hamrinum er fallegt útsýni yfir bæinn og þaðan má sjá langt út á opið haf til suðurs og Ölfusdalinn og Hengilssvæðið til norðvesturs.